Współczesna archeologia ratownicza zaczyna się znacznie wcześniej niż w momencie wejścia archeologów w teren. Zanim badacze rozpoczną wykopy, trzeba przeanalizować dokumentację, rozpoznać ryzyka, zaplanować harmonogram prac, zorganizować zespół i przygotować się na wymagania formalne związane z dużą inwestycją. Właśnie ten mniej widoczny, ale kluczowy wymiar pracy archeologów pokazuje doktorat Marka Żółkiewskiego. To rozprawa, która łączy naukową refleksję z codzienną praktyką zespołów prowadzących badania przy inwestycjach drogowych i budowlanych.
Praca dotyczy archeologicznych badań ratowniczych prowadzonych na wielkich inwestycjach budowlanych. Jej szczególna wartość polega na tym, że nie opisuje jednego stanowiska ani pojedynczego odkrycia, lecz cały system działania organizacji świadczącej usługi archeologiczne. Autor pokazuje, że jakość badań zależy nie tylko od wiedzy o przeszłości, ale również od sprawnej organizacji procesów, trafnych decyzji i umiejętności zarządzania ryzykiem. To bardzo ważna perspektywa dla współczesnej archeologii, która coraz częściej funkcjonuje na styku nauki, prawa, administracji i rynku.
Rozprawa powstała w formule doktoratu wdrożeniowego i jest związana z doświadczeniem zdobywanym w Centrum Archeologicznym Fundacji UAM działającym w PPNT. Dzięki temu nie jest wyłącznie teoretycznym rozważaniem, ale próbą odpowiedzi na problemy, z którymi mierzą się pracownicy realizujący badania ratownicze. To właśnie praktyka zawodowa stała się tutaj punktem wyjścia do sformułowania pytań naukowych i zaprojektowania rozwiązań, które mogą usprawnić codzienną pracę organizacji archeologicznych.
Jednym z najmocniejszych elementów doktoratu jest jego warsztat badawczy. Ekspert PPNT oparł analizę nie tylko na literaturze i aktach prawnych, ale także na bardzo obszernym materiale źródłowym. W pracy wykorzystano dokumentację z ponad 100 postępowań przetargowych organizowanych przez Generalną Dyrekcję Dróg Krajowych i Autostrad w latach 2019–2023. Łącznie dało to ponad 11 tysięcy stron materiałów, które pozwoliły prześledzić, jak w praktyce wygląda przygotowanie i realizacja badań archeologicznych na dużych inwestycjach. Autor sięgnął także po studia przypadku, obserwację uczestniczącą, analizę interesariuszy, SWOT, diagram Pareto-Lorenza i narzędzia służące ocenie ryzyka. Dzięki temu rozprawa ma mocne podstawy empiryczne i nie opiera się wyłącznie na intuicji czy ogólnych obserwacjach.
Ciekawym odkryciem tej pracy jest pokazanie, jak złożonym układem zależności są archeologiczne badania ratownicze. W toku analizy autor zidentyfikował aż 33 strony uczestniczące w realizacji kontraktu. To nie tylko zamawiający i wykonawca, ale również konserwator zabytków, instytucje publiczne, muzea, uczelnie, podwykonawcy, usługodawcy, społeczności lokalne i społeczeństwo. Z tego wynika ważny wniosek: w archeologii inwestycyjnej „klientem” nie jest wyłącznie podmiot finansujący usługę. Badania archeologiczne oddziałują na znacznie szersze otoczenie i muszą uwzględniać potrzeby wielu interesariuszy jednocześnie.
Równie interesujące są wyniki dotyczące rozkładu wpływu i zaangażowania poszczególnych stron. Autor wykazał, że w tym obszarze nie działa prosty model 20/80. Aby osiągnąć 80 procent zaangażowania i wpływu na kontrakt, potrzeba było aż 19 interesariuszy, czyli ponad połowy wszystkich zidentyfikowanych stron. To pokazuje, że archeologia na wielkich inwestycjach jest procesem wielowarstwowym i trudnym do sprowadzenia do relacji między dwoma podmiotami. Na przebieg badań wpływają zarówno decyzje terenowe, jak i przepisy, procedury, komunikacja oraz sposób organizacji całego przedsięwzięcia.
Najważniejszym efektem rozprawy jest opracowanie modelu systemu zarządzania i doskonalenia organizacji świadczącej archeologiczne usługi badawcze. Autor porównał różne podejścia do zarządzania jakością, w tym TQM, ISO 9000 i Six Sigma, a następnie uznał, że dla archeologii inwestycyjnej najbardziej użyteczne są rozwiązania oparte na rodzinie norm ISO 9000. Pozwalają one uporządkować działania, a jednocześnie dostarczają wsparcia w działaniu w otoczeniu, w którym wiele czynników jest zmiennych i trudnych do pełnego przewidzenia.
W zaproponowanym modelu proces główny został rozpisany na kolejne etapy: ofertowanie, przygotowanie badań, badania terenowe, prace gabinetowe i przekazanie materiałów do jednostek muzealnych. Obok nich autor uwzględnił też procesy wspomagające, takie jak nadzór nad dokumentami formalnymi, dokumentacją archeologiczną, zasobami czy współpracą z podwykonawcami. Ważnym elementem systemu jest również analiza ryzyka. W rozprawie wyraźnie pokazano, że ryzyko w archeologii ratowniczej nie jest wyjątkiem, lecz codziennością. Dotyczy ono kosztów, czasu, dokumentacji, kar umownych, dostępności zespołu i relacji z partnerami kontraktu. Co istotne, autor wskazuje, że szczególnie duże ryzyko pojawia się już na etapie przygotowania oferty.
Warto podkreślić, że model nie pozostał jedynie koncepcją teoretyczną. Został sprawdzony w praktyce podczas rzeczywistych działań organizacji. Walidacja pozwoliła uprościć niektóre elementy systemu, doprecyzować odpowiedzialności i lepiej rozdzielić obieg dokumentów formalnych od dokumentacji archeologicznej. To pokazuje, że doktorat Marka Żółkiewskiego nie tylko diagnozuje problemy, ale rzeczywiście wspiera rozwój metod pracy.
Z perspektywy PPNT ta rozprawa jest ważna, ponieważ pokazuje kompetencje naszych pracowników w nowym świetle. Archeolog w realiach współczesnych inwestycji jest nie tylko badaczem przeszłości, ale także organizatorem, analitykiem, koordynatorem i osobą odpowiedzialną za jakość całego procesu. Doktorat Marka Żółkiewskiego udowadnia, że odkrycia w archeologii dotyczą nie tylko tego, co znajduje się pod ziemią. Dotyczą również metod, które pozwalają lepiej chronić dziedzictwo, skuteczniej prowadzić badania i łączyć wysoką jakość naukową z wymaganiami współczesnego otoczenia.
